Frankfurt is een van de zeldzame steden waar een denkrichting een postadres heeft. Wandel twee kilometer tussen een voormalig IG Farben-hoofdkwartier en een gebombardeerd collegezaalgebouw en je doorkruist de daadwerkelijke grond waar Horkheimer, Adorno, Fromm, Löwenthal en Marcuse het Instituut voor Sociaal Onderzoek opbouwden, in ballingschap gingen en terugkeerden om het weer op te bouwen. Dit is die wandeling, in de volgorde waarin de geschiedenis zich voordeed in plaats van de volgorde die een kaart suggereert.
Wat deze haltes met elkaar verbindt, is niet zozeer een huisstijl als wel een gedeelde methode: behandel de Rede van de Verlichting, massacultuur en het kapitalisme zelf als objecten die het waard zijn om te ondervragen, in plaats van aan te nemen dat vooruitgang vanzelfsprekend was. Horkheimers essay uit 1937 waarin hij de 'kritische theorie' onderscheidde van de conventionele sociale wetenschap, Adorno en Horkheimers oorlogstijdse 'Dialectiek van de Verlichting', Marcuses latere werk over de een dimensionale samenleving — niets daarvan werd geschreven als abstracte filosofie. Het kwam voort uit een specifiek instituut, in een specifiek gebouw, bemand door mensen die het land moesten verlaten om het te kunnen blijven schrijven. Daarom is deze wandeling anders dan een doorsnee wandeling langs literaire bezienswaardigheden: de geografie is niet bijkomstig voor de ideeën, het maakt deel uit van het betoog.
Bockenheim: waar het begon vóór de bommen
Begin in Bockenheim, de wijk ten westen van de oude binnenstad waar het Instituut voor Sociaal Onderzoek in 1923 zijn deuren opende, jaren voordat iemand deze denkrichting 'de Frankfurter Schule' noemde. Weinig van die oorspronkelijke campus overleefde de geallieerde bombardementen in 1944, maar de wijk herbergt nog steeds drie haltes die de wandeling waard zijn.
Jügelhaus (campus Bockenheim) is het dichtstbijzijnde overgebleven gebouw bij de grond waar het Instituut vóór 1933 daadwerkelijk stond — het oude hoofdgebouw van de universiteit, nu grotendeels herbestemd en alleen van buitenaf te bekijken. Er is geen openbare toegang tot het interieur, dus plan hier niet meer dan tien minuten; het is een oriëntatiepunt eerder dan een bestemming, en het komt het beste tot zijn recht als je al weet dat het Instituut op loopafstand van dit plein werkte voordat Hitler's machtsgreep Horkheimer dwong om de hele operatie, inclusief de bibliotheek, te verplaatsen naar een ballingschap die pas eindigde toen de school hier in 1949 heropende.
Loop vanaf daar naar de Bockenheimer Warte (Bockenheim), de oude stadspoort die de rand van de wijk markeert en ook dienstdoet als knooppunt van het openbaar vervoer. Het is een natuurlijke plek om je oriënteren voordat je verder gaat — verschillende cafés rond het plein kunnen met enige kennisgeving een groep plaatsen, tegen gematigde prijzen, als je een koffie wilt voordat je verder gaat.
Tien minuten verderop ligt Karl-Marx-Buchhandlung (Bockenheim), een linkse en filosofische specialistische boekhandel die al meer dan vijftig jaar hetzelfde stuk grond bezet. Dit is de enige halte op de hele wandeling waar de theorie nog te koop is in plaats van herdacht te worden — verwacht een echte winkelvloer, geen cadeauwinkelrek, met boeken vanaf ongeveer €12. Bladerende groepjes van zes tot acht zijn prima; groter? Bel dan van tevoren zodat het personeel niet over elkaar struikelt rondom jouw gezelschap. Het past beter bij een stel met twintig minuten om daadwerkelijk ruggen te lezen dan bij een rondleidingsgroep van vijftien onder tijdsdruk.
Campus Westend: waar het nu leeft
Neem de U-Bahn (U1, U2, U3 of U8) een paar haltes naar Westend en het verhaal verandert volledig van register. Hier herbouwde het Instituut zich na de oorlog en hier werken de intellectuele nazaten nog steeds.
Het Institut für Sozialforschung (IfS, Westend) is de daadwerkelijke, huidige thuisbasis van het Instituut voor Sociaal Onderzoek — geen museum, maar een functionerend onderzoeksinstituut, dus er zijn geen openbare rondleidingen door de werkvertrekken. Wat je wel kunt doen, is vrij op het buitenterras staan, met een groep van elke grootte, en je realiseren dat dit een levend adres is, geen bewaard gebleven locatie. Het combineert vanzelfsprekend goed met een officiële Campus Guides-wandelroute (meer hierover hieronder), omdat een gids kan uitleggen waar je naar kijkt op een manier die een plaquette niet kan.
Op korte loopafstand, op hetzelfde campusgroen, staat het Adorno-Denkmal (Westend) — het openlucht Adorno-monument, een glazen kubus met een bureau, stoel en metronoom, dat is uitgegroeid tot het meest gefotografeerde relikwie van de school. Het is in april 2016 verhuisd van de Tilly-Edinger-Platz in Bockenheim naar deze locatie, dus als je werkt met een oudere reisgids of het geheugen van een goedbedoelende local, negeer dat dan: deze locatie op Campus Westend is nu de enige correcte. Het is onbeperkt toegankelijk, gratis en geschikt voor elke groepsgrootte, wat het een gemakkelijk ankerpunt maakt om een route omheen te bouwen.
Het gebouw dat de hele campus domineert is het IG Farben-gebouw (Poelzig-Bau, Westend), het enorme hoofdkwartier dat Hans Poelzig voor het IG Farben-chemieconcern ontwierp en rond 1930 werd voltooid. Het terrein en het gebouw zelf zijn gratis toegankelijk voor het publiek — je kunt naar binnen lopen, plaatsnemen in het atrium en een gevoel van schaal krijgen dat foto's niet overbrengen. Dit is het draaipunt van de hele wandeling: een gebouw dat werd opgetrokken als hoofdkwartier van een industrieel concern dat later profiteerde van dwangarbeid en de machinerie van het naziregime, werd na de oorlog de fysieke thuisbasis van het Instituut dat zijn leven lang theoretiseerde over precies hoe een moderne, rationele, geadministreerde samenleving gruweldaden mogelijk maakt. Je hoeft hier niet te kiezen tussen architectuur en geschiedenis — het is dezelfde halte.
Daarom is de volgende halte belangrijker dan de omvang doet vermoeden. Het Norbert Wollheim Memorial (terrein van de campus Westend) ligt op het voormalige eigen terrein van IG Farben en herdenkt Wollheim, een Holocaustoverlevende die tijdens de oorlog gedwongen werd tot dwangarbeid voor het bedrijf en later een van de eerste succesvolle schadevergoedingsclaims van deze soort tegen het bedrijf indiende. Gratis openbare rondleidingen worden op de derde zaterdag van de meeste maanden gehouden en vereisen geen reservering; groepen zijn welkom. Sla deze halte niet over om tijd te besparen — het is het noodzakelijke tegenwicht voor het Adorno-Denkmal dertig meter verderop, de theorie van een 'volledig geadministreerde samenleving' staande op de letterlijke grond waar die administratie moorddadig werd. Geef het echte tijd, geen voorbijloop.
Sluit dit stuk af in Grüneburgpark (Westend), het grote openbare park dat fungeert als verbindend weefsel tussen de campushaltes en de rest van de wijk. Het is onbeperkt en gratis toegankelijk voor elke groepsgrootte, en als je net veertig minuten bij het Wollheim Memorial hebt doorgebracht, is het een legitiem goede plek om te zitten voordat je beslist wat je verder gaat doen.
De stad die hen maakte: Museum Judengasse
De oprichters van de Frankfurter Schule — Horkheimer, Adorno, Fromm, Löwenthal, Marcuse — kwamen bijna allemaal voort uit de joodse bourgeoisie van Frankfurt, en de ballingschap van het Instituut in 1933 was niet toevallig ten opzichte van dat feit; het werd erdoor veroorzaakt. In Museum Judengasse (Altstadt) leeft die context: opgegraven fundamenten van het historische getto van Frankfurt, met een volledig programma voor groepsrondleidingen en een aanbevolen reservering voor groepen. Toegang is €6 voor volwassenen, met combinatietickets beschikbaar als je het wilt combineren met het Joods Museum van de stad. Het is een tramrit vanaf Westend, waardoor het een echt omweggetje is in plaats van een halte op de route — maar het is het stuk dat verklaart waarom deze specifieke groep mensen, in deze specifieke stad, uiteindelijk de theorie schreef die ze schreven. Als je al weet dat verschillende oprichters van het Instituut uit de mercantiele en professionele joodse families van Frankfurt kwamen, hercontextualiseert een wandeling door deze fundamenten hen als producten van een specifiek milieu — niet alleen als critici. Lees het als proloog, niet als sightseeing.
Voor de architectuurliefhebber: Deutsches Architekturmuseum
Als het IG Farben-gebouw je het vollediger architectuurverhaal doet willen — Poelzigs carrière, wat het ontwerp controversieel maakte, hoe het de oorlog grotendeels intact overleefde terwijl zoveel van het centrum van Frankfurt dat niet deed — dan heeft het Deutsches Architekturmuseum (DAM, Sachsenhausen) een standaard museumprogramma voor groepsboekingen, met toegang rond de €12 voor volwassenen, afhankelijk van de tentoonstelling. Het voegt geen nieuwe feiten toe over de Frankfurter Schule zelf, maar het verscherpt het argument waarom de architectuur van het IG Farben-gebouw al een uitspraak was over macht en rationalisme voordat het Instituut er ooit introk — wat precies het terrein is dat de kritische theorie tientallen jaren heeft ontleed. Het ligt aan de overkant van de rivier vanaf Westend, dus behandel het als een voor- of na-toevoeging in plaats van iets om in dezelfde middag als de campushaltes te proppen.
Met een gids
Niets hiervan vereist een gids — elke stop hierboven is vrij toegankelijk of individueel boekbaar — maar er zijn twee opties als je liever niet zelf navigeert. Campus Guides (de officiële campusrondleidingen van de Goethe-universiteit) organiseert themawandelingen, waaronder "IG Farben en de Oorlogseconomie" en "De Architect Poelzig en Zijn Opvolgers," die dicht genoeg bij de Frankfurter Schule-hoek liggen om direct te boeken via [email protected]; de rondleidingen zijn opgezet voor groepen en meestal gratis of op donatiebasis. Voor iets op maat biedt Main Frankfurt Guide (een particuliere stadsgidsdienst) een Campus Westend & IG Farben-rondleiding op afspraak, geprijsd op ongeveer €150–250 voor een kleine groep — vraag expliciet naar de Frankfurter Schule-hoek bij het boeken, aangezien het standaardscript meer gericht is op architectuur en algemene geschiedenis dan op kritische theorie.
De wandeling plannen
Vervoer: Westend en Bockenheim worden beide bediend door de U-Bahn-lijnen U1/U2/U3/U8 — neem een RMV-dagkaart in plaats van losse kaartjes als je de hele route op één dag aflegt. Vanaf Bockenheimer Warte naar het IfS-plein is het ongeveer vijfentwintig minuten lopen als je de U-Bahn overslaat, en het is op zichzelf al een aangename wandeling.
Contant geld: Bijna alles op deze route is gratis. De echte uitgaven zijn een boek bij Karl-Marx-Buchhandlung, een museumentree bij Judengasse of DAM, of een koffie bij Bockenheimer Warte. In vrijwel heel Frankfurt worden nu overal kaarten geaccepteerd, maar het is toch verstandig wat contant geld mee te nemen voor de boekwinkel en kleinere cafés.
Timing: Reserveer een halve dag voor de kern Bockenheim-naar-Westend — ongeveer drie uur inclusief echte tijd bij het Wollheim-monument — en een hele dag als je ook Museum Judengasse of DAM toevoegt. De openbare rondleidingen van het Wollheim-monument vinden alleen op de derde zaterdag van de meeste maanden plaats; controleer de datum voordat je een zaterdag rondom dit monument plant, want op andere dagen ben je beperkt tot het terrein en de buitenkant.
Budget: Dit is een van de goedkoopste serieuze stads wandelingen die er zijn — voor onder de €20 heb je museumentree bij Judengasse, een koffie en een paperback uit de boekwinkel. De privégeleide optie is de enige echte uitgave, als je daarvoor kiest.
Voor wie het geschikt is: Deze wandeling is voor lezers die ideeën aan een specifieke plek willen koppelen, niet voor een checklist van fotospots — het beloont een rustig tempo en echt lezen boven snelle stops. Stellen en sololezers kunnen het geheel onbegeleid in een middag doen; grotere groepen halen er meer uit met Campus Guides of de Main Frankfurt Guide die van tevoren is geboekt, aangezien noch het IfS-plein noch het Adorno-Denkmal zichzelf uitlegt zonder context.
Als je een reis rond deze wandeling plant, is Westend de voor de hand liggende plek om te verblijven — dicht bij het IfS, het monument en het IG Farben-gebouw, en een gemakkelijke U-Bahn-sprong vanaf Bockenheim. Begin je zoektocht met hotelzoekopdracht Frankfurt, en voor de rest van de stad buiten deze ene middag behandelt de Frankfurtgids waar je kunt eten en wat er nog meer te zien is.
